اهميت چندانى ندارند و اين روند تا ورود طب نوين به جهان اسلام همچنان تداوم يافت . « 1 » تأسيس بيمارستان . در سيرهء ابن هشام چگونگى به وجود آمدن نخستين مركز درمانى براى درمان مجروحان غزوهء خندق شرح داده شده است : بدين ترتيب كه بانويى به نام رفيده انصارى در مسجد پيامبر خيمه‌اى براى درمان زخمىها برپا كرده بود و به دستور رسول اكرم ( ص ) سعد بن معاذ را در آن بسترى كردند . مقريزى ساخت نخستين بيمارستان در جهان اسلام را از اقدامات وليد بن عبد الملك اموى در 88 ق مىداند . ابن دقماق نيز مىنويسد كه در عهد امويان ، خانهء ابو زبيد در محلهء سوق القناديل در فسطاط مصر تبديل به بيمارستان شده بود . « 2 » به سبب بيمارى منصور در 148 ق جرجيس بن جبرائيل بن بختيشوع ( رئيس بيمارستان گندىشاپور ) از گندىشاپور به بغداد فراخوانده شد . از آن پس ، پزشكان برخاسته از اين بيمارستان ، در پيشرفت طب اسلامى و توسعهء بيمارستان‌ها سهم بسيارى داشتند . هارون الرشيد از جبرائيل بن بختيشوع بن جرجيس خواست كه در كنار كرخ بيمارستانى مانند گندىشاپور برپا كند . سپس ابو يوحنّا ماسويه را از گندىشاپور آورد و به رياست آن گماشت كه پس از او نيز فرزندش ، يوحنّا بن ماسويه ، به اين مقام رسيد . « 3 » برمكيان نيز در بغداد بيمارستانى به نام خود ساختند و رياست آن را به طبيبى هندى به نام ابن دهن ، دادند و از او خواستند كه آثار طبى سنسكريت را به عربى برگرداند . بيمارستان هارون الرشيد - گرچه معلوم نيست تا چه زمانى داير بوده - مسلما براى تأسيس بيمارستان‌هاى ديگر سرمشق به‌شمار مىرفته است . « 4 » در 247 ق فتح بن خاقان ، وزير ترك تبار خليفه متوكل ، در معافر فسطاط و در 302 ق

--> ( 1 ) . C . Elgood , A Medical History of Persian and the Eastern Caliphate , London , 1951 , pp . 57 , 142 . ( 2 ) . ابن حوقل ، صورة الارض ، چاپ كرامرس ، ليدن ، 1967 ، ص 454 ؛ ابن بلخى ، فارس‌نامه ، چاپ گىلسترنج و رينولد آلن نيكلسون ، لندن ، 1921 ، چاپ افست ، تهران ، 1363 ، ص 139 ؛ احمد عيسى بك ، همان ، ص 368 ؛ رشيد الدين فضل اللّه ، سوانح الافكار رشيدى ، چاپ محمد تقى دانش‌پژوه ، تهران ، 1358 ، ص 80 - 173 ؛ همو ، وقفنامهء ربع رشيدى ، چاپ مينوى و ايرج افشار ، تهران ، 1356 ، ص 224 ؛ تيمور گوركانى ، تزوكات تيمورى ، تحرير ابو طالب حسينى تربتى به فارسى ، آكسفورد ، 1773 ، چاپ افست ، تهران ، 1342 ، ص 368 و 370 . ( 3 ) . ابن هشام ، السيرة النبوية ، چاپ مصطفى مسقا ، ابراهيم ابيارى و عبد الحفيظ شلبى ، قاهره ، 1375 ق / 1955 ، ج 3 ، ص 239 ؛ ابن دقماق ، الانتصار لواسطة عقد الأمصار ، بولاق ، 1310 ، 1893 ، چاپ افست ، بيروت [ بىتا ] ، قسم 1 ، ص 99 . ( 4 ) . ابن ابى اصيبعه ، عيون الانباء فى طبقات الاطباء ، چاپ نزار رضا ، بيروت ، 1965 ، ص 3 - 242 ، 246 به بعد .